Mạch nguồn tri ân

Chiến tranh đã lùi xa, nhưng nhiều liệt sĩ vẫn mãi nằm lại giữa vùng đất biên cương. Trong Chiến dịch 500 ngày đêm tìm kiếm, quy tập hài cốt liệt sĩ thì mỗi manh mối dù nhỏ bé cũng đều quý giá. Và chính những người dân gắn bó với mảnh đất chiến trường năm xưa đang cung cấp những manh mối quý giá, mở lối đưa các anh trở về.

Những dấu vết giữa đại ngàn

Ở thôn Hoàng Lỳ Pả, xã Minh Tân, ông Hầu Dỉnh Chảo vẫn nhớ như in những dấu tích chiến tranh trên vùng núi quê mình. Hơn 20 năm trước, một quả mìn còn sót lại đã cướp đi bàn chân phải của ông trong một lần đi rừng. Nỗi đau thể xác đeo đẳng không làm vơi đi món nợ ân tình trong lòng người đàn ông dân tộc Dao khi nghĩ về những người lính còn nằm lại giữa rừng sâu.

Đại tá Nguyễn Minh Khôi, Phó Chính ủy Bộ CHQS tỉnh (ngoài cùng bên phải) với người dân đang cung cấp thông tin phục vụ công tác tìm kiếm, quy tập hài cốt Liệt sĩ.

Tháng 7-2026, trong một lần lên điểm cao 862 khu vực thôn Phìn Sảng, dù mỗi bước leo dốc với chiếc chân giả khó khăn gấp bội người thường, ông Chảo vẫn cẩn trọng quan sát từng gốc cây, hốc đá. Phát hiện một mảnh xương nghi là xương người giữa trùng khơi núi đá, ông lập tức vượt đường dốc trở về báo tin cho lực lượng chức năng.

Từ nguồn tin quý giá của ông Chảo, Tổ 3, Đội Tìm kiếm, quy tập hài cốt liệt sĩ, Bộ CHQS tỉnh đã tiến hành xác minh, khảo sát thực địa, phát hiện 4 mảnh xương nghi là xương người cùng nhiều di vật như bát ăn cơm, quần áo, bạt dã chiến. Đại úy Mua Mí Chứ, Tổ trưởng Tổ 3 chia sẻ: “Nguồn tin từ Nhân dân là cơ sở then chốt giúp đơn vị xác định hướng khảo sát, nhất là tại những khu vực địa hình phức tạp, nơi dấu tích chiến tranh đã bị thời gian và thiên nhiên che phủ”.

Mạch nguồn tri ân tại Minh Tân tiếp tục nối dài qua thông tin từ ông Vàng Thìn Dầu, thôn Hoàng Lỳ Pả. Ông Dầu cho biết, năm 1991 khi trở về quê hương canh tác, ông từng phát hiện khoảng 7 đến 8 hố đất nghi chôn cất liệt sĩ. Vị trí này hiện nằm ngay dưới nền nhà của gia đình ông Hầu Sào Chung.

Tiếp nhận thông tin, Tổ 3 đã đào các tuyến hào khảo sát phía sau và bên phải nhà ông Chung. Các di vật như tăng võng, thắt lưng, mặt nạ phòng hóa liên tiếp lộ ra. Chứng tích chiến trường đã rõ, nhưng để tiếp tục mở rộng quy mô khai quật, yêu cầu bắt buộc là phải di dời toàn bộ ngôi nhà của gia đình ông Chung đến vị trí mới cách đó 200m.

Đây là bài toán đầy trăn trở. Gia đình ông Chung thuộc diện đặc biệt khó khăn; bản thân ông cũng là nạn nhân mất một chân do vướng mìn năm 2008, hai vợ chồng lại đau yếu thường xuyên. Ngôi nhà gỗ kiên cố rộng 165m2 nằm trên khuôn viên 400m2 là tài sản lớn nhất cả đời tích góp. Chi phí tháo dỡ, vận chuyển và dựng lại nhà vượt quá khả năng tự lo của gia đình.

Thế nhưng, đứng trước sự lựa chọn giữa lợi ích riêng và nghĩa cử đối với các Anh hùng liệt sĩ, ông Hầu Sào Chung đã không chút đắn đo: “Tôi hoàn toàn nhất trí di dời nhà để phục vụ công tác tìm kiếm hài cốt liệt sĩ. Nhưng hoàn cảnh khó khăn quá, di chuyển nhà cửa mất rất nhiều kinh phí, tôi mong chính quyền địa phương và các nhà tài trợ hỗ trợ gia đình”.

Trước tấm lòng của Nhân dân, ông Vi Quang Ngọc, Chủ tịch UBND xã Minh Tân khẳng định, cấp ủy và chính quyền xã đã chủ động xây dựng các phương án di dời, tạo mọi điều kiện thuận lợi nhất để gia đình sớm ổn định cuộc sống, vừa bảo đảm tiến độ khai quật của lực lượng chức năng.

Lòng dân mở lối

Tại xã Thanh Thủy, địa bàn từng diễn ra những trận đánh nảy lửa trên các điểm cao 685, 772, 1509, mạch ngầm nghĩa tình vẫn đang chảy xiết qua nhiều thế hệ.

Lực lượng dân quân tự vệ xã Thanh Thủy góp sức cùng Đội tìm kiếm, quy tập hài cốt liệt sĩ trên điểm cao 685.

Ở thôn Nậm Ngặt, có những người mang thương tật nặng nề nhưng vẫn đau đáu hướng về chiến trường xưa. Ông Bàn Văn Hòn là một trường hợp như thế. Lần cuốc phải vật liệu nổ còn sót lại khi làm nương đã cướp đi của ông cả hai đôi chân. Nỗi đau nhân lên khi gia đình ông sau đó có thêm ba người gặp tai nạn bom mìn, trong đó một người không qua khỏi. Mất mát tưởng chừng đẩy người ta vào khép kín, nhưng với ông Hòn, đó lại là lý do để tiếp tục đi tìm những người đã ngã xuống. Nay không còn khả năng băng núi, ông chọn cách tiếp sức bằng ký ức, truyền lại từng kinh nghiệm về địa hình cho lớp trẻ.

Trong số những người tiếp nối hành trình này, anh Tráng Văn Giệt, sinh năm 1978, dân tộc Dao. Cơ duyên của anh bắt đầu từ năm 2014 khi vô tình phát hiện dấu vết nghi chôn cất liệt sĩ trong lúc đi rừng, giúp quy tập thành công 5 bộ hài cốt. Nhưng đằng sau sự bền bỉ ấy là một nỗi đau riêng: Năm 1995, khi mới 17 tuổi, anh Giệt từng bị thương nặng do bom mìn. Một mảnh đạn vẫn còn nằm trong ống chân, nhói đau mỗi khi trái gió, trở trời. Hơn 10 năm qua, từ những vệt đất lạ, mảnh tăng mục hay phế tích chiến trường được anh ghi nhớ khi đi chăn dê, khoảng 15 đến 16 bộ hài cốt liệt sĩ đã được tìm thấy. Riêng tháng 7-2026, anh tiếp tục giúp lực lượng quy tập thêm 1 hài cốt.

Anh Tráng Văn Giệt chia sẻ: “Mỗi lần tìm thấy một liệt sĩ, tôi lại nghĩ đến gia đình của họ. Có thể họ đã chờ đợi hàng chục năm. Mình biết thông tin mà không báo thì thấy có lỗi với những người lính đã hy sinh”.

Ngọn lửa tri ân đang được lan tỏa cho thế hệ kế cận. Từ tháng 7-2026, Ban CHQS xã Thanh Thủy đã huy động 30 chiến sĩ Dân quân tự vệ tại hai thôn Nậm Ngặt và Giang Nam tham gia lực lượng quy tập. Am hiểu địa hình, hang sâu, họ cùng bộ đội gùi cõng xà beng, cuốc xẻng và những can nước ngọt leo dốc hàng giờ đồng hồ để tiếp cận các điểm cao hiểm trở.

Nằm trong số đó có Lý Văn Quyền, 19 tuổi, thôn Nậm Ngặt. Vừa hoàn thành lớp 12 và đang làm việc tại một doanh nghiệp tư nhân, Quyền tạm gác công việc cá nhân để có mặt tại điểm cao 685. Chàng trai trẻ bộc bạch: “Được góp sức tìm kiếm những người đã hy sinh trên chính quê hương mình vừa là trách nhiệm, vừa là niềm tự hào. Thế hệ trẻ chúng tôi muốn làm một việc cụ thể để tri ân những người đi trước”.

Đồng hành cùng Nhân dân và lực lượng tại địa phương, khoảng 70 nhân chứng từng trực tiếp chiến đấu, chỉ huy tại mặt trận Vị Xuyên cũng đã tham gia cung cấp, đối chiếu thông tin về trận địa, vị trí hy sinh. Trung tá Hoàng Vũ Dũng, Phó Đội trưởng Đội Tìm kiếm, quy tập hài cốt liệt sĩ cho biết: “Thông tin của nhân chứng và nhân dân là cơ sở rất quan trọng. Tuy nhiên, do thời gian đã lùi xa, địa hình biến dạng nên mỗi nguồn tin đều phải được đối chiếu cẩn trọng với nhiều tài liệu và khảo sát thực địa tỉ mỉ trước khi triển khai”.

Chiến tranh đã lùi xa, địa hình thay đổi, ký ức cũng có phần phai mờ theo năm tháng. Mỗi lời kể, mỗi dấu vết, mỗi thông tin càng trở nên quý giá. Hành trình đưa một liệt sĩ trở về không phải là việc của riêng ai. Đó là sự cộng hưởng của ký ức người dân, bước chân người trẻ, kinh nghiệm cựu chiến binh và sự kiên trì của cán bộ, chiến sĩ. Mỗi người góp một phần sức lực, cùng hướng tới mục tiêu đưa những người lính đã hy sinh sớm trở về trong vòng tay gia đình, quê hương và Tổ quốc.

 Phóng sự: HOÀNG HÀ