Người giữ tiếng khèn Mông ở Ngọc Hà

Nằm lọt giữa những triền dốc mờ sương của xã Linh Hồ, thôn Ngọc Hà hiện lên bình yên, mộc mạc. Giữa không gian ấy, có một thứ âm thanh hằng ngày vẫn bay bổng, da diết, ngân lên từ căn nhà nhỏ của nghệ nhân Mua Mí Nam. Người đàn ông mới ngoại tứ tuần, nhưng mang trong mình tình yêu mãnh liệt với văn hóa dân tộc, thầm lặng dệt nên một hành trình kỳ diệu khi đưa cây khèn Mông vượt qua những đại dương xa xôi, đến với những người yêu văn hóa trên thế giới.

Tuổi thơ gắn với tiếng khèn

Bước vào khoảng sân nhỏ nhà nghệ nhân Mua Mí Nam, mùi thơm của trúc rừng quyện với mùi nhựa cây rừng phơi nắng, mang theo cảm giác như ngưng đọng của thời gian. Anh Nam ngồi giữa những ống trúc, bầu gỗ và đầy dụng cụ chế tác thô sơ. Thấy có khách lạ ghé thăm, anh khẽ ngước lên cười hiền, đôi bàn tay vẫn không ngừng mài giũa một phiến đồng mỏng tang.

Nghệ nhân ưu tú Mua Mí Nam (giữa) dạy chế tác khèn Mông cho thế hệ trẻ.

Anh Mua Mí Mam sinh năm 1984, trong một gia đình có truyền thống văn hóa và nghề chế tác khèn Mông. Ngay từ nhỏ, ngày ngày theo cha lên rẫy và tham gia các lễ hội, nghi thức của làng, anh đã quen với tiếng khèn gọi bạn mùa Xuân, tiếng khèn giao duyên đôi lứa và cả tiếng khèn u hoài trong những dịp các gia đình có đám hiếu. Tình yêu với tiếng khèn cứ thế lớn dần lên theo năm tháng. 7 tuổi, cậu bé Nam đã có thể thổi được nhiều bài khèn hay, yêu cầu độ khó cao. Anh tỉ mỉ quan sát cách cha mình chế tác cây khèn, rồi cũng theo cha vào núi lựa bầu khèn, lựa ống sáo, chăm chú nhìn cha cẩn thận làm từng công đoạn, cứ như thế, người cha của anh từng bước chỉ dạy cho con đầy đủ quá trình làm một chiếc khèn Mông. Khi lên 17 tuổi, anh đã có thể tự tay mình chế tác được một chiếc khèn hoàn chỉnh, đảm bảo các yêu cầu về kỹ thuật đạt chuẩn.

Nhấp ngụm nước chè xanh, anh Nam chậm rãi chia sẻ: “Làm một cây khèn Mông không chỉ đơn giản là ghép những ống trúc lại với nhau, mỗi công đoạn đều đòi hỏi sự cẩn thận tuyệt đối, từ lúc vác dao lên rừng lựa chọn nguyên liệu, xử lý ống trúc, làm bầu khèn, lắp các bộ phận cho đến chế tác và chỉnh “lưỡi gà”, đây là bộ phận quyết định rất lớn đến âm sắc của cây khèn. Bên cạnh đó, cái khó nhất của nghề làm khèn không chỉ nằm ở đôi tay mà còn phải có đôi tai tinh tường và sự rung cảm của tâm hồn. Khèn Mông không có bản nhạc khuông chuẩn mực, âm thanh của nó phải vang, phải trong, nhưng cũng phải đủ độ khàn đặc trưng của gió núi. Chỉ cần chỉnh phiến đồng ở “lưỡi gà” chệch đi một ly, tiếng khèn sẽ mất đi cái chất hoang hoải của đại ngàn”.

Với anh Nam, mỗi chiếc khèn làm ra chưa bao giờ đơn thuần là một món hàng để bán. Ẩn sâu trong từng bộ phận cấu thành chiếc khèn là ký ức tuổi thơ, là bóng dáng người cha già nhẫn nại dạy con từng động tác múa khèn, làm khèn, là đời sống tinh thần của cả một cộng đồng dân tộc, bởi tiếng khèn là tiếng lòng của người đàn ông Mông, mạnh mẽ, kiên cường nhưng cũng vô cùng sâu sắc, bao dung.

Đưa di sản vươn ra thế giới

Nhờ chất lượng và thứ âm thanh mang đậm bản sắc nguyên bản, những chiếc khèn do anh Nam chế tác không chỉ được bà con trong địa phương tìm mua, mà còn trở thành món quà quý được du khách và những người yêu văn hóa cả trong và ngoài nước yêu mến. Đưa cho tôi xem cuốn sổ tay ghi chép danh sách khách hàng đặt làm khèn, tôi thấy những khách hàng đến từ Lai Châu, Lào Cai, Điện Biên, Cao Bằng, Thái Nguyên, Thành phố Hồ Chí Minh. Đặc biệt hơn rất nhiều đơn hàng được gửi cho những người yêu văn hóa ở các nước trên thế giới như Mỹ, Canada, châu Âu, Trung Quốc, Đài Loan.

Đôi tay khéo léo của Nghệ nhân ưu tú Mua Mí Nam tạo ra những chiếc khèn Mông chất lượng.

Hiện nay, một cây khèn bình thường do anh Nam chế tác có giá trung bình từ 2 - 3 triệu đồng, tùy vào độ tinh xảo, chất lượng nguyên liệu và yêu cầu riêng của người đặt, có những chiếc khèn yêu cầu kỹ thuật cao, trang trí đẹp bằng các đồng bạc trắng, có giá bán đến trên 5 triệu đồng. Mỗi cây khèn, anh Nam mất khoảng 3 ngày để hoàn thành, khèn anh làm ra đến đâu, được người ta đặt mua đến đó. Bắt kịp xu hướng thời đại, anh Nam còn thường xuyên quay video về nghề chế tác khèn Mông, đăng tải trên các nền tảng mạng xã hội, nhận được sự quan tâm rất lớn của khách hàng, nhiều đơn hàng của anh không đến từ kết nối qua du lịch mà đến từ không gian mạng. Mỗi tháng anh bán từ 5 - 7 chiếc khèn Mông, nghề làm khèn vì thế mang lại cho anh nguồn thu nhập ổn định.

“Khi biết đứa con tinh thần của mình đang được nâng niu ở một quốc gia cách quê hương nửa vòng trái đất, tôi thấy mình đã làm tròn đạo hiếu với tổ tiên, giữ được hồn văn hóa truyền thống của dân tộc khỏi nguy cơ mai một” - anh Nam chia sẻ.

Trăn trở lớn nhất của anh là khi những người am hiểu văn hóa dân tộc dần rời xa cõi tạm, thế hệ trẻ có tiếp tục nối truyền văn hóa cộng đồng. Bởi vậy, anh miệt mài mở lớp dạy thổi và làm khèn miễn phí cho các em nhỏ người Mông. Thành quả ngọt ngào khi có nhiều đứa trẻ cũng đam mê văn hóa, trong đó Vừ Mí Thành là một điển hình. Mới tròn 7 tuổi, dáng người loắt choắt, khệ nệ ôm chiếc khèn dài gần bằng chiều cao của mình, nhưng Thành không nản lòng, vẫn luôn miệt mài học cách lấy hơi, phát âm, cách đặt ngón tay sao cho kín lỗ. Thành cho biết: “Em rất thích thổi khèn Mông, em sẽ cố gắng học thật tốt để sau này có thể thổi được những bài khèn hay như bác Nam. Em cũng muốn tìm hiểu, biết cách làm một cây khèn cho riêng mình để giữ tiếng khèn của dân tộc”.

Đứng lặng lẽ góc sân nhìn bóng dáng anh Nam ân cần dạy những đứa trẻ say sưa tập thổi khèn, ông Nguyễn Xuân Xuyến, Bí thư Chi bộ thôn Ngọc Hà, tự hào chia sẻ: “Ở cái thời mà thanh niên mải miết đi làm ăn xa, một số đứa trẻ mải mê với điện thoại thông minh, thì tình yêu văn hóa và cái tâm gìn giữ văn hóa của Mua Mí Nam mộc mạc và vững chãi như cây lim, cây sến trên rừng, níu giữ lại hồn thiêng của cả bản. Nếu không có những người như Nam, có lẽ chỉ mươi lăm năm nữa thôi, con cháu Ngọc Hà có thể sẽ lạc mất tiếng khèn của cha ông”.

Năm 2022, với những nỗ lực thầm lặng, bền bỉ, anh Mua Mí Nam được Nhà nước phong tặng danh hiệu cao quý Nghệ nhân Ưu tú. Trong căn nhà vương mùi khói bếp, khi ngước nhìn tấm Bằng khen được treo trang trọng trên vách, người đàn ông chân chất ấy mỉm cười: “Nhận danh hiệu là nhận về mình một niềm tự hào lớn, nhưng cũng nhắc nhở tôi về trách nhiệm trao tuyền văn hóa cho thế hệ sau và lan tỏa giá trị văn hóa người Mông đến cộng đồng”.

Rời Ngọc Hà khi ánh hoàng hôn dần buông thẫm những nếp nhà trình tường, tiếng khèn của Nghệ nhân Ưu tú Mua Mí Nam lại vang lên tiễn khách. Âm thanh da diết, kiêu hãnh ấy cuộn vào mây ngàn, gió núi, như một lời hứa thủy chung son sắt của người “gác đền” văn hóa về hành trình đưa di sản vươn xa.

An Giang