Đánh thức hương trà trên đỉnh Xà Phìn
Ẩn mình trên dải Tây Côn Lĩnh, những cây chè Shan tuyết cổ thụ ở thôn Xà Phìn, xã Thanh Thủy lặng lẽ chắt chiu tinh túy của đất trời, tạo nên hương vị riêng của vùng trà miền sơn cước. Từ những gốc chè rêu phong, qua bàn tay cần mẫn của người dân, sản vật bản địa đang từng bước tìm chỗ đứng trên thị trường. Theo đuổi hành trình ấy, anh Hoàng Văn Luận, người con của Thủ đô, lựa chọn gắn bó với vùng trà, tìm cách kết nối giá trị truyền thống với tư duy phát triển mới, từng bước đánh thức tiềm năng chè Shan tuyết Xà Phìn, đưa hương trà bay xa.
Vùng chè giữa tầng mây
Con đường dẫn chúng tôi đến thôn Xà Phìn, xã Thanh Thủy vượt qua những con dốc cao, những nếp nhà phủ rêu xanh, những thửa ruộng bậc thang nép mình bên sườn núi. Trong màn sương thu, những cây chè Shan tuyết cổ thụ hiện ra trầm mặc, cành lá phủ rêu; thân gỗ xù xì bám đầy rêu phong, rễ cắm sâu vào lòng đất đá, trải qua biết bao mùa mưa nắng để chắt chiu từng đọt tôm ngậm đẫm hơi sương.
 |
| Cây chè Shan tuyết là món quà tinh túy mà thiên nhiên ban tặng riêng cho vùng đất Xà Phìn. |
Đối với đồng bào người Dao ở Xà Phìn, cây chè không chỉ là quà tặng của thiên nhiên, mà còn là di sản, là ký ức văn hóa sống động được truyền qua nhiều thế hệ. Ông Đặng Văn Háu, Giám đốc Hợp tác xã Trà Pèng chậm rãi dẫn chúng tôi men theo lối nhỏ rợp bóng cổ thụ. Ông nhớ lại, từ xưa, người Dao đã biết hái những búp chè tươi về vò, sao trên bếp củi bập bùng để làm thức uống thường nhật và đãi khách quý. Mỗi gia đình có một bí quyết chế biến riêng, nhưng tất cả đều bắt nguồn từ sự trân quý, nâng niu dành cho búp chè Shan tuyết. Ông chia sẻ: “Chè ngon nhất là vụ xuân, khi những mầm non vươn mình sau kỳ ngủ đông dài. Sáng sớm, khi sương chưa tan, bà con lên núi cẩn trọng lựa từng búp “một tôm một lá. Sự tỉ mỉ ấy quyết định đến hương vị thanh khiết của chè”.
Tuy nhiên, trong một thời gian dài, tiềm năng vô giá ấy vẫn chưa thể giúp người dân thoát nghèo. Sản xuất chủ yếu tự phát, phụ thuộc vào kinh nghiệm dân gian, khâu chế biến sơ sài và thiếu tư duy bảo quản, thương mại hóa. Những búp chè quý giá được người dân mang ra chợ phiên bán chỉ mang lại giá trị khiêm tốn. Đời sống đồng bào vẫn nghèo khó trên chính vùng “vàng xanh” của núi rừng.
Bước ngoặt chỉ thực sự bắt đầu vào năm 2022, khi anh Hoàng Văn Luận - một chuyên gia trà ở thành phố Hà Nội thuộc Công ty TNHH Phong cách Cổ điển tìm đến Xà Phìn. Bị mê hoặc bởi vẻ đẹp hoang sơ của núi rừng, những mái nhà rêu và sự chân chất của người dân, anh Luận nhận ra: Dưới lớp rêu phong cổ kính kia là một dòng trà phẩm cấp cao, hoàn toàn đủ sức chinh phục những thị trường khắt khe nhất nếu được định hình đúng hướng.
Đưa hương trà bay xa
Để biến một nông sản thô thành hàng hóa thương hiệu có giá trị cao, bài toán đặt ra là phải thay đổi tận gốc tư duy sản xuất của người dân. Đồng hành với người dân, anh Hoàng Văn Luận đã bắt tay vào chuẩn hóa quy trình thu hái, chế biến và từng bước nghiên cứu phát triển dòng trà Shan tuyết cổ thụ lên men. Anh cho biết, để có từng mẻ trà chất lượng thơm ngon, quy trình chế biến mới đòi hỏi sự tuân thủ nghiêm ngặt đến từng chi tiết. Bà con chỉ thu hái đúng một tôm, 1 lá vào những ngày nắng dài để lá chè tích tụ tối đa hàm lượng dinh dưỡng qua quang hợp. Sau khi làm héo sơ bộ, chè được phơi dưới nắng tự nhiên và để “ngậm sương” qua đêm nhằm tích tụ tầng hương sâu đắng chuyển ngọt. Quá trình ủ lên men đòi hỏi sự chính xác tuyệt đối về nhiệt độ, độ ẩm để định hình màu nước, hương thơm và hậu vị.
Từ sự đồng hành đó, Hợp tác xã Trà Pèng được xây dựng với 7 thành viên, kết nối các hộ dân cùng phát triển sản phẩm. Xà Phìn hiện sở hữu khoảng 100 ha chè Shan tuyết cổ thụ hoàn toàn hữu cơ, không hóa chất bảo vệ thực vật. Mỗi năm, hợp tác xã cung ứng ra thị trường hơn 1 tấn chè khô, trong đó nổi bật là hai dòng sản phẩm: Trà Shan tuyết cổ thụ truyền thống và Trà Shan tuyết cổ thụ lên men (đã đạt chứng nhận OCOP 3 sao cấp tỉnh). Chị Cháng Thị Thấy, thôn Xà Phìn chia sẻ: “Gia đình tôi bao đời nay gắn bó với cây chè. Trước đây, chè làm ra chủ yếu bán theo cách truyền thống, giá cả bấp bênh nên thu nhập chẳng được bao nhiêu. Từ khi tham gia hợp tác xã, được hướng dẫn làm chè theo đúng quy trình kỹ thuật, sản phẩm thơm ngon, chất lượng tốt hơn, đầu ra cũng ổn định hơn. Bà con phấn khởi, có thêm động lực giữ gìn những cây chè Shan tuyết của cha ông”.
 |
| Chè Shan tuyết Xà Phìn mang hương vị tinh túy của núi rừng Tây Côn Lĩnh và bàn tay cần mẫn của đồng bào người Dao. |
Kể chuyện văn hóa trà
Không dừng ở làm trà, hành trình của Hoàng Văn Luận tại Xà Phìn còn gieo vào vùng đất này những hạt mầm nghệ thuật và cảm hứng văn hóa sâu sắc. Với tâm hồn của một họa sĩ, Luận nhìn thấy trong từng gốc chè cổ thụ, từng mái nhà rêu và nét mặt rạng rỡ của em nhỏ miền biên viễn những chất liệu hội họa vô giá. Anh đã sáng tác hơn 30 bức tranh sơn dầu, màu nước ghi lại cảnh sắc và con người nơi đây.
Gắn kết nghệ thuật với phát triển du lịch cộng đồng, tại Lễ hội Mùa vàng - Làng nhà rêu Xà Phìn tổ chức vừa qua, anh Luận đã chủ động kết nối, mời 19 họa sĩ và 4 nhiếp ảnh gia tên tuổi về đây trại sáng tác. Những góc nhìn đa chiều của giới nghệ thuật đã góp phần quảng bá hình ảnh Xà Phìn nguyên sơ, thơ mộng đến đông đảo công chúng, mở ra hướng đi tích cực cho mô hình du lịch trải nghiệm sinh thái gắn với văn hóa trà.
Trong chiến lược phát triển thương hiệu cho Hợp tác xã Trà Pèng, anh Luận trực tiếp đảm nhận khâu thiết kế logo, bao bì và định vị sản phẩm, hướng đến hình ảnh chè Shan tuyết trên đỉnh Tây Côn Lĩnh. Khái niệm “Trà trên mây” ra đời chứa đựng câu chuyện về nguồn gốc xuất xứ, truyền tải thông điệp về sự giao hòa giữa thiên nhiên hùng vĩ và bàn tay lao động của đồng bào người Dao.
Hiện nay, sản phẩm Trà Pèng không chỉ dừng lại ở thị trường nội địa mà đã vươn mình góp mặt tại nhiều kỳ triển lãm trà quốc tế, nhận được sự đánh giá cao từ các chuyên gia và du khách nước ngoài. Sự kết hợp giữa tri thức bản địa, chuẩn mực chế biến hiện đại và câu chuyện văn hóa giàu tính nghệ thuật đã nâng tầm giá trị nông sản Việt. Đồng chí Lê Mạnh Dũng, Chủ tịch UBND xã Thanh Thủy nhận định: “Hợp tác xã Trà Pèng đã góp phần nâng cao giá trị cây chè Shan tuyết, tạo việc làm và tăng thu nhập cho người dân, đồng thời gìn giữ nét văn hóa truyền thống của đồng bào Dao. Thời gian tới, xã định hướng kết nối vùng chè Shan tuyết cổ thụ với du lịch trải nghiệm, văn hóa bản địa và cảnh quan vùng cao, từng bước đưa sản phẩm trà đến gần hơn với du khách, mở thêm hướng phát triển kinh tế cho địa phương”.
Trên đỉnh Xà Phìn, những gốc chè Shan tuyết cổ thụ vẫn bền bỉ bén rễ giữa mây ngàn, như cách người Dao gìn giữ tài sản quý của cha ông qua bao thế hệ. Với sự cần mẫn của người làm chè và sự đồng hành của những người như Hoàng Văn Luận, sản vật bản địa đang dần tìm được vị thế xứng đáng trên thị trường.
Hoàng Hà
Ý kiến bạn đọc