Giữ hồn nghề dệt lanh

Giữa nhịp sống hiện đại, khi nhiều sản phẩm công nghiệp được làm ra nhanh chóng, những người phụ nữ ở Hợp tác xã Dệt lanh Cán Tỷ vẫn miệt mài bên khung cửi, cần mẫn se sợi, dệt vải, vẽ từng đường hoa văn bằng đôi bàn tay khéo léo. Mỗi tấm vải lanh không chỉ kết tinh sự kiên trì, tài hoa của người nghệ nhân mà còn lưu giữ những câu chuyện văn hóa, nếp sống và tâm hồn của đồng bào vùng cao.

Những hoa văn trên tấm vải lanh được vẽ tỉ mỉ qua đôi bàn tay của các nghệ nhân.

Nâng niu nghề cũ

Ở vùng núi Cán Tỷ, nghề dệt lanh từ lâu đã gắn bó với đời sống của đồng bào địa phương. Từ những sợi lanh mộc mạc, qua nhiều công đoạn đòi hỏi sự tỉ mỉ, kiên nhẫn, người phụ nữ tạo nên những tấm vải mang đậm dấu ấn văn hóa truyền thống. Nghề dệt lanh không chỉ phục vụ nhu cầu sinh hoạt mà còn là cách gìn giữ những giá trị được trao truyền qua nhiều thế hệ.

Được thành lập năm 2010, Hợp tác xã Dệt lanh Cán Tỷ hiện có 23 thành viên, đều là những nghệ nhân gắn bó với nghề truyền thống. Mỗi người đảm nhận một công đoạn, cùng chung mong muốn duy trì nghề của cha ông và đưa sản phẩm thủ công địa phương đến gần hơn với thị trường.

Điểm đặc biệt của các sản phẩm tại hợp tác xã là các công đoạn được thực hiện thủ công, từ dệt vải lanh đến tạo hình, vẽ và hoàn thiện hoa văn. Mỗi sản phẩm đòi hỏi sự tập trung, khéo léo cùng kinh nghiệm được tích lũy qua nhiều năm. Phía sau tấm vải hoàn chỉnh là những giờ lao động cần mẫn và quá trình gìn giữ kỹ thuật truyền thống.

Chị Giàng Thị Say, Giám đốc Hợp tác xã Dệt lanh Cán Tỷ, chia sẻ: “Với chúng tôi, nghề dệt lanh không chỉ là nghề truyền thống mà còn là một phần văn hóa của dân tộc mình. Hợp tác xã mong muốn duy trì những cách làm thủ công, giữ được nét riêng trong từng sản phẩm, đồng thời tạo thêm việc làm để chị em có thu nhập, cải thiện cuộc sống gia đình. Khi sản phẩm được khách hàng đón nhận, chị em cũng có thêm động lực để gắn bó với nghề”.

Từ khi hoạt động theo mô hình hợp tác xã, những người phụ nữ có thêm cơ hội liên kết sản xuất, đa dạng hóa sản phẩm và tìm kiếm đầu ra. Thay vì chỉ dệt vải phục vụ nhu cầu gia đình, các thành viên đã làm ra nhiều mặt hàng phù hợp với thị hiếu khách hàng như khăn, túi xách, đồ trang trí và các vật dụng thủ công mang họa tiết truyền thống. Mỗi sản phẩm vừa có giá trị sử dụng, vừa chuyển tải câu chuyện văn hóa của vùng đất Cán Tỷ.

Các họa tiết được lấy cảm hứng từ tự nhiên, cuộc sống được thể hiện sinh động trên những tấm vải lanh.

Thị trường tiêu thụ được mở rộng đã tạo thêm động lực để các thành viên gắn bó với nghề. Bên cạnh bán trực tiếp cho khách du lịch, sản phẩm còn được giới thiệu tại các hội chợ, lễ hội văn hóa và điểm du lịch trong, ngoài tỉnh. Các mặt hàng dệt lanh từng bước tiếp cận khách hàng tại thành phố Hồ Chí Minh, Sơn La, Điện Biên, Lạng Sơn…

Nhờ đó, nghề dệt lanh không chỉ góp phần gìn giữ bản sắc văn hóa mà còn tạo việc làm, tăng thu nhập cho phụ nữ địa phương. Với những người vừa tham gia sản xuất tại hợp tác xã, vừa làm nương rẫy và phát triển kinh tế gia đình, thu nhập có thể đạt khoảng 60 - 80 triệu đồng/năm, góp phần trang trải sinh hoạt, cải thiện đời sống.

Công việc dệt lanh giúp phụ nữ tận dụng thời gian lao động, kết hợp chăm lo gia đình với phát triển kinh tế. Tuy nhiên, để nghề truyền thống phát triển bền vững, việc nâng cao chất lượng, đa dạng mẫu mã và mở rộng thị trường tiêu thụ vẫn là những yêu cầu đặt ra.

Tạo cơ hội phát triển nghề

Điều làm nên nét riêng của vải lanh Cán Tỷ không chỉ nằm ở chất liệu hay phương thức sản xuất thủ công mà còn ở những hoa văn được gửi gắm trên từng tấm vải. Qua đôi bàn tay của người nghệ nhân, những đường nét giản dị mang theo ý nghĩa về tình yêu đôi lứa, niềm vui gia đình, thiên nhiên và cuộc sống nơi núi rừng.

Có những họa tiết gợi nhắc tình cảm gắn bó giữa con người với con người; có hoa văn thể hiện mong ước về mái ấm yên vui, hạnh phúc. Những đường nét lấy cảm hứng từ lá cây, hoa cỏ địa phương lại tái hiện vẻ đẹp gần gũi của núi rừng Cán Tỷ. Mỗi họa tiết đều mang nét riêng, thể hiện sự am hiểu văn hóa và óc sáng tạo của người nghệ nhân.

Từng sợi lanh được nghệ nhân Hợp tác xã Dệt lanh Cán Tỷ chăm chút tỉ mỉ, tạo nên những tấm vải mang đậm bản sắc văn hoá dân tộc.

Để tạo nên những hoa văn ấy, người làm nghề cần đôi tay khéo léo, sự kiên trì và kinh nghiệm lâu năm. Từng đường nét được thực hiện cẩn thận, bảo đảm sự hài hòa với nền vải và tổng thể sản phẩm. Chính những chi tiết thủ công tạo nên nét độc đáo cho mỗi chiếc khăn, chiếc túi hay món đồ trang trí, làm nên giá trị riêng mà sản phẩm sản xuất hàng loạt khó có thể thay thế.

Chị Sùng Thị Máy, nghệ nhân dệt lanh của hợp tác xã, bày tỏ: “Tôi mong muốn nghề dệt lanh truyền thống sẽ tiếp tục được các thế hệ sau gìn giữ. Nghề này muốn làm tốt phải kiên trì, phải thực sự yêu và hiểu những giá trị mà ông bà để lại. Vì vậy, tôi luôn mong có thể truyền lại kinh nghiệm cho lớp trẻ, hướng dẫn các cháu từ những công đoạn cơ bản đến cách dệt, tạo hoa văn, để các cháu biết, hiểu và tự hào về nghề truyền thống của dân tộc mình. Có người tiếp nối thì nghề mới không bị mai một”.

Cùng với việc truyền nghề, quảng bá sản phẩm cũng là hướng đi quan trọng để lanh Cán Tỷ được biết đến rộng rãi hơn. Những chiếc khăn, túi vải hay vật dụng trang trí có thể trở thành món quà lưu niệm mang dấu ấn văn hóa, giúp du khách hiểu hơn về sự khéo léo của người phụ nữ vùng cao. Việc kết hợp gìn giữ kỹ thuật truyền thống với đổi mới mẫu mã, mở rộng kênh bán hàng sẽ tạo thêm cơ hội phát triển cho nghề.

Đồng chí Viên Quang Chương, Phó Chủ tịch UBND xã Cán Tỷ cho biết: “Thời gian tới, xã sẽ tiếp tục quan tâm, định hướng và hỗ trợ Hợp tác xã Dệt lanh Cán Tỷ trong việc tìm kiếm, kết nối thị trường tiêu thụ, mở rộng đầu ra cho các sản phẩm thủ công truyền thống. Cùng với các hình thức quảng bá trực tiếp, địa phương khuyến khích hợp tác xã đẩy mạnh giới thiệu sản phẩm trên các nền tảng số, mạng xã hội, từng bước tiếp cận nhiều khách hàng hơn, trong đó có du khách trong nước và quốc tế. Xã cũng sẽ hỗ trợ hợp tác xã hoàn thiện hồ sơ, các điều kiện cần thiết để đề xuất công nhận sản phẩm dệt lanh đạt chuẩn OCOP, qua đó nâng cao giá trị, tăng sức cạnh tranh và khẳng định thương hiệu sản phẩm địa phương. Thông qua những giải pháp này, địa phương mong muốn vừa tạo thêm sinh kế, nâng cao thu nhập cho người dân, vừa gìn giữ, phát huy nghề dệt lanh truyền thống, để những giá trị văn hóa đặc sắc của Cán Tỷ tiếp tục được lan tỏa trong đời sống hiện đại”.

Khánh Trang