Tiếp tục cùng “sông núi trên vai”

Có danh ngôn rằng: Bất kỳ người lính nào cũng có quyền ước mơ trở thành Thống chế!.

Cách nay 55 năm, mở đầu bài thơ Bài ca Xuân 71, nhà thơ Tố Hữu đã dẫn lời của 2 danh nhân vĩ đại:

Gớt-tơ nói: Phải hành động!

Lê-nin: Nên biết ước mơ…

Thật thú vị khi nhà thơ lớn lại kêu gọi nhân loại “phải hành động”, còn nhà cách mạng thiên tài của thế giới lại khuyên mọi người “nên biết ước mơ”.

Vâng, ước mơ là một trạng thái tinh thần hết sức cần thiết và quan trọng trong đời sống của mỗi cá nhân và rộng lớn hơn là mỗi cộng đồng, mỗi dân tộc. Cao hơn ước mơ là khát vọng. Khi con người có khát khao mãnh liệt, nó sẽ là động lực thôi thúc nỗ lực phấn đấu để đạt được điều khao khát. Ước mơ và khát vọng chân chính của mỗi cá nhân luôn hài hòa với ước mơ và khát vọng của cộng đồng, của dân tộc và xu thế của thời đại. Đó là những ước mơ và khát vọng lớn!

“Thế hệ vàng” trong văn học Việt Nam. Từ phải sang, hàng trước: Nam Cao, Nguyên Hồng, Kim Lân, Nguyễn Đình Thi. Hàng sau: Tô Hoài, Nguyễn Huy Tưởng, Hoàng Trung Thông, Chế Lan Viên, Nguyễn Xuân Sanh, Học Phi, Nguyễn Đỗ Cung.

Làm người chân chính phải có ước mơ và khát vọng lớn, đặc biệt là với tuổi trẻ, bởi họ là chủ nhân tương lai của đất nước. Tuy nhiên, những ước mơ tích cực, những khát vọng lớn lao phải được ươm trồng và vun đắp thông qua giáo dục và rèn luyện. Trong đó, văn học, nghệ thuật (VHNT) có vai trò hết sức quan trọng và hiệu quả. Bởi con đường nhận thức ngắn nhất là đi từ trái tim đến với trái tim. Thông qua sự cảm nhận và rung động trước những hình tượng nghệ thuật tiêu biểu, công chúng nghệ thuật sẽ tự hình thành, ấp ủ và nuôi dưỡng những khát vọng mãnh liệt và dấn thân để thực hiện khát vọng ấy.

Lẽ dĩ nhiên, để có được hiệu quả nghệ thuật như trên, bản thân những người sáng tạo nên những hình tượng nghệ thuật, cũng phải mang trong mình những hoài bão tiến bộ, những khát vọng lớn lao, đại diện cho khát vọng của cộng đồng và dân tộc. Trong lịch sử đấu tranh giải phóng dân tộc cũng như trong sự nghiệp xây dựng và bảo vệ Tổ quốc, VHNT cách mạng đã góp phần bồi đắp tâm hồn, nhân cách cho các thế hệ nhân dân để tạo nên sức mạnh tổng hợp của dân tộc, thực hiện thắng lợi các mục tiêu của sự nghiệp cách mạng qua các thời kỳ.

Ngày nay, trước yêu cầu nhiệm vụ phát triển văn hóa, xây dựng nhân cách con người mới trong môi trường và hoàn cảnh mới, VHNT càng cần phải phát huy sức mạnh và lợi thế đặc biệt của mình. Theo đó, cùng với sự nỗ lực của các ngành chức năng và toàn xã hội, trước hết đội ngũ văn nghệ sĩ phải dấn thân, nhập cuộc và là những tấm gương sáng về đạo đức và nhân cách. Đó là bài học thực tiễn của VHNT trong các cuộc kháng chiến giải phóng dân tộc và bảo vệ Tổ quốc trước đây, mà những thành tựu to lớn của nó đã trở thành một bộ phận quan trọng của di sản văn hóa dân tộc.

Trong thời kỳ kháng chiến cứu nước, khát vọng lớn nhất của dân tộc ta là Độc Lập, Tự Do và Thống nhất đất nước. Để góp phần thực hiện khát vọng ấy, đông đảo văn nghệ sĩ thuộc nhiều thế hệ đã giác ngộ cách mạng, hăng hái phục vụ kháng chiến. Nổi bật là thế hệ văn nghệ sĩ trẻ vừa “lớn lên trong mùa cách mạng” đã hăng hái tham gia công cuộc “xẻ dọc Trường Sơn đi cứu nước/ Mà lòng phơi phới dậy tương lai” (thơ Tố Hữu). Họ lên đường với nhiệt huyết tuổi trẻ và tinh thần lạc quan cách mạng.

Họ “vào mặt trận khi mùa ve đang kêu/ Dẫu hòn bi lăn hết vòng tuổi nhỏ/ Có ai biết trong ba lô không có/ Một, hai, ba… giọng chú ve kim” (thơ Hoàng Nhuận Cầm). Họ xác định: “Chúng tôi đi không tiếc cuộc đời mình/ Nhưng tuổi hai mươi làm sao không tiếc/ Nhưng ai cũng tiếc tuổi hai mươi thì còn chi Tổ quốc?” (thơ Thanh Thảo)… Có thể nói, “dấn thân” là nét nổi bật của đội ngũ văn nghệ sĩ trẻ trong kháng chiến cứu nước. Tinh thần ấy cộng hưởng với chủ nghĩa anh hùng cách mạng, là nền tảng để thăng hoa cảm hứng công dân.

Đó là là tâm huyết phổ biến của một thời kỳ, một thế hệ. Rất nhiều văn nghệ sĩ thế hệ ấy đã ngã xuống trên chiến trường trong tư thế của người chiến sĩ, như: Vũ Đình Văn, Xuân Quỳnh, Nguyễn Mỹ, Chu Cẩm Phong, Lê Anh Xuân… Cuộc đời họ mãi mãi tuổi hai mươi và tác phẩm của họ trường tồn trong kho tàng văn hóa của dân tộc.

Nhà thơ cách mạng Tố Hữu (đội mũ) với văn nghệ sĩ Trường Sơn.

Trong khuôn khổ Ngày thơ Việt Nam lần thứ 24-Nguyên tiêu Bính Ngọ 2026 do Hội Nhà văn Việt Nam tổ chức dịp Rằm tháng Giêng vừa qua tại Quảng Ninh, có cuộc tọa đàm chủ đề “Phẩm giá của thơ ca” rất sôi nổi và thú vị. Đa số các ý kiến đều cho rằng: Nói “phẩm giá của thơ ca” cũng là nói phẩm giá của nhà thơ và rộng lớn hơn là phẩm giá của văn nghệ sĩ. Xưa nay, phần lớn những người sáng tạo nên những tác phẩm VHNT có giá trị tư tưởng và nghệ thuật cao, cũng chính là những tấm gương để công chúng tiếp nhận, thông qua tác phẩm mà ngưỡng mộ và noi theo.

Hình ảnh Bác Hồ qua tập thơ Nhật ký trong tù là một tấm gương sáng về nhân cách của người chiến sĩ cách mạng. Các nhà văn Chu Cẩm Phong, Dương Thị Xuân Quý, Lê Anh Xuân… là những tấm gương về nhân cách người cầm bút trong kháng chiến giải phóng dân tộc. Đọc Nhật ký Đặng Thùy Trâm và Mãi mãi tuổi hai mươi của Nguyễn Văn Thạc, thế hệ trẻ hôm nay càng ngưỡng mộ những tấm gương tiêu biểu của một thế hệ tiêu biểu…

Cổ nhân dạy: “Văn dĩ tải đạo” và ‘văn học là nhân học”. Ngày nay, phẩm chất “Văn là Người” của người nghệ sĩ còn đòi hỏi thái độ rõ ràng, quyết liệt của “Người Văn” trong cuộc đấu tranh chống lại cái ác, cái xấu; bảo vệ và tôn vinh cái tốt, cái đẹp. “Chống” quyết liệt phải đi đôi với “Xây” tích cực; phải góp phần phát hiện, tôn vinh những nhân tố mới, những điển hình tiên tiến và quảng bá, nhân rộng những điển hình ấy; để cái tốt, cái đẹp ngày càng nảy nở, sinh sôi, phổ biến.

Đặc biệt, văn nghệ sĩ chân chính phải kiên quyết đấu tranh chống các quan điểm lệch lạc, sai trái trong VHNT; không a dua theo các luận điệu cực đoan, xuyên tạc… Bởi vì đó là sự vô tình hoặc cố ý tiếp tay cho âm mưu “diễn biến hòa bình” và “tự diễn biến”, “tự chuyển hóa”...

Nhớ lại mùa xuân năm 2019, lần đầu tiên Ngày thơ Việt Nam (lần thứ XVII) có sự tham gia của các nhà thơ đến từ hơn 10 quốc gia và lãnh thổ. Các đồng nghiệp quốc tế đã hết sức tâm đắc và thú vị với chủ đề của Ngày thơ năm ấy là “Sông núi trên vai” - mượn câu thơ của một nhà thơ thế hệ kháng chiến cứu nước. Ngày nay, hơn lúc nào hết, văn nghệ sĩ nước nhà mà nòng cốt là thế hệ trẻ, hãy xiết chặt đội ngũ, xốc lại hành trang, tiếp tục “sông núi trên vai”, đồng hành cùng đất nước trong Kỷ nguyên vươn mình của dân tộc!.

Mai Nam Thắng