Kim Quan in bóng Bác Hồ

Trong những năm cuối của cuộc kháng chiến chống thực dân Pháp (1953 - 1954), thôn Khuôn Điển, xã Kim Quan, huyện Yên Sơn (cũ) nay là xã Tân Trào, tỉnh Tuyên Quang đã vinh dự được Bác Hồ, Trung ương Đảng, Chính phủ chọn làm địa điểm làm việc.

An toàn khu

Cụm di tích ATK Kim Quan là nơi Chủ tịch Hồ Chí Minh, Tổng Bí thư Trường Chinh, Phó Thủ tướng Phạm Văn Đồng, Văn phòng Trung ương Đảng và một bộ phận của Văn phòng Chính phủ đã ở và làm việc trong những năm cuối của cuộc kháng chiến chống thực dân Pháp xâm lược (1953-1954).

Đầu năm 1953, tiểu đoàn công binh 333 (nay là Lữ đoàn 239) do đồng chí Lê Trung Ngôn phụ trách đã lên ATK Kim Quan dựng nhà cho các cơ quan Trung ương. Cuối năm một bộ phận của văn phòng Trung ương Đảng Chính phủ chuyển lên ở và làm việc tại đây. Đầu năm 1954 Bác Hồ cũng chuyển lên Kim Quan.

Chủ tịch Hồ Chí Minh và Bộ trưởng Bộ Tài chính Lê Văn Hiến làm việc tại Chiến khu Việt Bắc.

Để đảm bảo an toàn bí mật cho Bác Hồ, Trung ương Đảng và Chính phủ, bộ đội công binh đã đào 3 căn hầm bí mật vào sâu trong lòng núi Nà Lơi. Lúc bấy giờ, để đảm bảo an toàn và bí mật, toàn bộ đất khi đào hầm được đổ xuống sông Phó Đáy, hầm được ốp gỗ 3 mặt, được câu móc với nhau bằng đinh đỉa chắc chắn.

Đến tháng 9-1953 Văn phòng Trung ương Đảng, Tổng Bí thư Trường Chinh; các đồng chí Hoàng Quốc Việt, Lê Văn Lương, một bộ phận Văn phòng Chính phủ và đồng chí Phạm Văn Đồng cùng chuyển đến Kim Quan. Bác Hồ về Kim Quan vào cuối năm 1953.

Tại Khuôn Điển, Bác Hồ đã gửi thư cổ vũ tinh thần chiến đấu của các cán bộ, chiến sĩ ở mặt trận Điện Biên Phủ, Người viết: “Các chú sắp ra trận. Nhiệm vụ các chú lần này rất to lớn, khó khăn, nhưng rất vinh quang”. Bác tin tưởng các chiến sĩ sẽ vượt qua khó khăn, gian khổ để làm tròn nhiệm vụ vẻ vang mà Đảng và nhân dân giao phó.

Nhiều quyết sách quan trọng được ban hành

Đồng chí Dương Minh Tuấn, Chủ tịch UBND xã Tân Trào tự hào, những ngày Chủ tịch Hồ Chí Minh ở và làm việc tại ATK Kim Quan, Người đã chỉ đạo xây dựng hậu phương vững mạnh, cùng với Bộ Chính trị, Trung ương Đảng trực tiếp phê duyệt kế hoạch tham gia chỉ đạo nhiều chiến dịch lớn, đỉnh cao là chiến dịch Điện Biên Phủ, giành thắng lợi hoàn toàn.

Ông Nguyễn Văn Mạch, một nhà nghiên cứu lịch sử Tuyên Quang cho biết: “Từ cuối năm 1953 đến tháng 8-1954, toàn bộ đầu não kháng chiến đã dời về Kim Quan. Vị trí này đáp ứng hoàn hảo tiêu chí quân sự tiến khả dĩ công, thoái khả dĩ thủ. Rừng Nà Lơi rậm rạp che mắt máy bay địch, sông Phó Đáy như hào nước tự nhiên bao bọc, đường lui sang Thái Nguyên hay lên Bắc Kạn đều thuận tiện”.

Học sinh Trường Mầm non Kim Quan tham quan di tích ATK Kim Quan.

Trong kháng chiến, Kim Quan là địa điểm duy nhất mà nơi làm việc của Bác Hồ, Trung ương Đảng, Chính phủ liền nhau. Kim Quan vùng đất nổi tiếng xưa nên nhiều xã gộp vào gọi là Tổng Kim Quan. Có cả xã Kim Quan Hạ, Kim Quan Thượng. Vùng đất trải dài ra cả xã Trung Sơn hiện nay. Năm 1953, chi bộ đảng đầu tiên ở đây được thành lập, đến năm 1965 đã vươn lên thành một Đảng bộ vững mạnh.

Sau khi sáp nhập cùng xã Tân Trào thành xã Tân Trào, xã nông thôn mới với nhiều tiêu chí nâng cao, kiểu mẫu. Cùng với các điểm di tích trong Khu di tích Quốc gia đặc biệt Tân Trào, nơi đây không chỉ là địa điểm đón du khách tham quan, mà còn là địa chỉ đỏ giáo dục truyền thống cách mạng cho thế hệ trẻ. Về Khuôn Điển hôm nay, không còn cảnh đường đất lầy lội, thay vào đó là những con đường bê tông trải dài như những mạch máu hồng hào nối liền các thôn bản.

Dưới nếp nhà sàn truyền thống của đồng bào Dao, Tày, Nùng, tư duy làm kinh tế đã khác xưa. Không còn trông chờ, ỷ lại vào sự hỗ trợ của Nhà nước, người dân đã chủ động vươn lên làm giàu. Đến năm 2025, thu nhập bình quân đạt trên 4 triệu đồng/người/tháng; thôn luôn tự hào giữ vững danh hiệu “Thôn văn hóa”; 100% đường thôn, liên thôn, đường ngõ xóm và đường trục chính nội đồng được bê tông hóa. Thôn đều có nhà văn hóa, sân thể thao; sân thể thao đều lắp đặt các dụng cụ thể dục thể thao ngoài trời ở điểm công cộng.

Anh Dương Trung Dũng, Trưởng thôn Khuôn Điển chia sẻ: “Ngày xưa cha ông ta đánh giặc giữ nước giỏi, thì giờ con cháu phải đánh cái nghèo cho giỏi. Truyền thống quê mình là tự lực cánh sinh, ngày xưa khó khăn thế mà còn nuôi giấu được cán bộ, còn thắng được thực dân Pháp, thì giờ có đường đẹp, có điện sáng! Phát huy truyền thống không phải chỉ là giữ cái nhà sàn cho đẹp, mà là cái bụng phải no, cái đầu phải sáng, làm kinh tế giỏi để xứng đáng là dân Thủ đô Kháng chiến”.

Di tích ATK - Kim Quan đã chứng kiến nhiều sự kiện lịch sử trọng đại, những quyết định có liên quan đến vận mệnh dân tộc ta. Khu di tích ATK Kim Quan chính là đại bản doanh được xây dựng quy mô nhất của Bác Hồ, Trung ương Đảng và Chính phủ trong thời kỳ kháng chiến chống Thực dân Pháp tại chiến khu Việt Bắc.

Ghi chép: Lê Duy